Phân tích truyện Tấm Cám

 Dù là truyện loài vật, kì diệu hay phàm tục thì truyện cổ vẫn với yếu tố chính là xuất hiện và phản chiếu những sự việc xảy ra trong phường hội loài người. Truyện cổ tích Tấm - Cám thuộc dòng truyện thần kỳ đề cập về đời cô Tấm, một cô gái bất hạnh phải chịu phổ biến nỗi cay đắng, đau xót nhưng được tiên, bụt... Phò trợ nên đã vượt qua và đạt được hạnh phúc trong đời. Truyện tuy có những chi tiết tuyệt diệu giữ vai trò mở nút thắt trong từng tình huống, nhưng trên phần nhiều là biểu đạt mong ước cháy bỏng của quần chúng lao động về hạnh phúc gia đình, về lẽ công bằng phố hội, về phẩm chất và năng lực tuyệt vời của con người.

Đoạn đầu truyện, dân gian giới thiệu những nhân vật chính và hoàn cảnh sống của họ. Tấm là con vợ cả, Cám là con vợ lẽ. Mẹ Tấm đã chết từ hồi Tấm còn bé. Sau đấy mấy năm thì cha Tấm cũng chết. Tấm ở sở hữu mẹ ghẻ là mẹ của Cám.

Lời giới thiệu ko chỉ gọn, rõ mà còn gợi mở số mệnh đắng cay của nhân vật Tấm sở hữu người đọc. Đúng vậy, tục ngữ - ca dao cũng đã từng nhắc nhở:

Mấy đời bánh đúc có xương,
Mấy đời mẹ ghẻ lại thương con chồng

Cám thì được mẹ nuông chiều, được ăn trắng mặc suôn sẻ. Trái lại thì Tấm bị bắt khiến cho đổ mồ hôi, sôi nước mắt mà ko hết việc.

Sau đoạn văn giới thiệu, tình huống thứ nhất xuất hiện do mụ mẹ ghẻ bày ra. Mụ có ra 2 loại giỏ đưa cho hai chị em đi bắt tôm bắt tép, và ra điều kiện rằng: “Hễ đứa nào bắt được đầy giỏ thì thưởng cho một cái yếm đỏ!” 1 điều kiện, 1 lời hẹn tương đối là công bằng, chẳng bắt ép con ghẻ, cũng chẳng tây vị con ruột. Đứa nào phổ quát hơn thì được thưởng. Nhưng người nào biết được mụ đã đề cập gì với Cám, con gái cưng của mụ? Trong cuộc sống hàng ngày, mụ đã quá hiểu con gái mình và cả Tấm. Chỉ 1 buổi thôi, Tấm đã bắt được một giỏ đầy. Thấy vậy, Cám mới bảo: “Chị Tấm ơi, chị Tấm! Đầu chị lấm, chị hụp cho sâu, kẻo về dì mắng”. Về hình thức thì câu nhắc mang vần mang điệu làm lời nói quyến rũ hơn. Về nội dung thoạt nghe thì hữu lý, nhưng nghĩ lại cho cộng thì ẩn cất sau lời nhắc nhở có chút bắt nạt dọa kia là một mưu toan. Tin là thật nên Tấm làm cho theo, còn Cám thì thừa dịp đó trút hết tôm tép vào giỏ của mình rồi ba chân bốn cẳng chạy về nhà. Rất nhiều những chi tiết tạo nên tình huống trên giúp người đọc thấy rõ đặc tính của mỗi nhân vật, ai là người chân thật, người nào là kẻ dối trá và lường đảo.

Sau lúc lên bờ, Tấm Quan sát giỏ thì không thấy tôm tép đâu. Trước hoàn cảnh đấy, cô Tấm chỉ còn biết ngồi khóc. Thế là Bụt xuất hiện. Hiện thực (Tấm) và siêu nhiên thần kỳ (Bụt) giao hóa để tạo nên tình huống mới. Giả dụ không có Bụt xuất hiện thì hướng lớn mạnh của truyện theo chiều hiện thực (chẳng hạn Tấm về nhà, bị mụ dì ghẻ đánh mắng và đuổi đi...). Bụt xuất hiện đã chỉ cho Tấm còn 1 con cá bống trong giỏ và bảo Tấm đem con cá bống về nuôi. Từ đó, bống cũng trở thành con cá thần kỳ nghe được tiếng người gọi theo lời Bụt dặn để trồi lên:

Bống bống, bang bang,
Lên ăn cơm vàng cơm bạc nhà ta,
Chớ ăn cơm hẩm cháo hoa nhà người

toàn cầu siêu tự nhiên thần kỳ sống giao hòa mang con người từ khi tình huống này. Tấm khiến theo lời Bụt nuôi cá bống ở giếng trong vườn nhà, mỗi ngày gặp nhau bằng câu Bụt dặn. Mang người tin toàn cầu linh tính thì đấy là câu thần chú. Sở hữu người bình thường thì ấy là câu “ám hiệu” để trông thấy người cộng phe dù không biết mày mặt của nhau. Nhờ vậy mà Tấm mang bông sống và gặp gỡ nhau trong một thời gian dài.

Nhưng sự việc ko qua được cặp mắt moi móc, đầu óc nghi ngờ của mụ mẹ ghẻ. Mụ sai Cám đi rình, học thuộc mấy câu trên, rồi thực hiện âm mưu bất minh của mình. Bày tính bắt Tấm chăn trâu, nhưng “phải chăn đồng xa, chớ chăn đồng nhà, làng bắt mất trâu”. Tấm làm cho theo. Tới chiều về, Tấm có cơm ra cho bống như mọi lúc. Gọi mãi mà ko thấy bống, chung cục chỉ thấy 1 cục máu nổi lên mặt nước. Chi tiết ảo huyền đấy khiến cho người đọc mang cảm giác rờn rợn. Tính ác nghiệp nâng cao dần trong con người của hai mẹ con mụ mẹ ghẻ. Dòng chết xuất hiện, dù là dòng chết của 1 con vật. Mà cá bống, trong trường hợp này lại là một phần của lực lượng siêu tự nhiên bởi với sự dẫn dắt, chỉ bảo của Bụt, rõ hơn là tình thương, là sự giúp đỡ của Bụt đối mang Tấm - cô gái mồ côi, bất hạnh. Thành ra, lúc nghe Tấm vừa khóc vừa biểu hiện sự việc, Bụt đã cho biết là bống đã bị người ta ăn giết mổ và chi cho cách thức tiêu dùng xương của bống. Tấm lục lọi tậu xương của bông khắp vườn, nhưng ko thấy. Thấy vậy, một con gà bảo Tấm: “Cục ta cục tác! Cho ta nắm thóc, ta bới xương cho”. Tấm làm theo buộc phải của gà, rồi theo gà vào bếp. Lấy được xương bống, Tấm cho vào bốn cái lọ và chôn dưới bốn chân giường theo lời Bụt dặn.

kiên cố Tấm chẳng biết người nào ăn thịt bống, nhưng qua đoạn văn thì siêu nhiên (ở đây là Bụt) biết, chỉ cho Tấm cách sử dụng xương của bống, và sắp đặt cho gà gặp và méc bảo cho Tấm. Gà nhắc được tiếng người hay người nghe được tiếng gà cũng do quyền năng của siêu nhiên. Quyền năng đó là điều bí ẩn, cũng như việc chôn bốn lọ chứa xương xuống dưới bốn chân giường để làm gì, sau này chúng thành các thứ gì thì con người chẳng ai biết. Nhưng người đọc nhận ra sự liên quan giữa bốn lọ xương có Tấm lúc tự đặt ra câu hỏi: tại sao ko chôn bốn lọ xương ấy ở một nơi nào khác cơ mà chôn dưới bốn chân giường của Tấm? Chính các chi tiết đấy khêu gợi tính tò mò của người đọc khiến họ ko muốn đứt câu chuyện.

Truyện được nhắc tiếp về các ngày hội ở kinh kì. Ko muốn Tấm cùng đi, mụ dì ghẻ trộn hai đấu thóc và gạo vào nhau, bảo Tấm lựa hai loại để riêng ra rồi hãy đi. Bụt lại giúp Tấm 2 câu thần chú gọi chim sẻ:

Rặt rặt xuống nhặt cho tao
Ẳn mất hạt nào, thì tao đánh chết

không với xống áo đẹp đi dự hội, Bụt bảo Tấm đào bôn cái lọ đã chôn dưới bốn chân giường lên. Xương của bống đã hóa thành lễ phục, đôi giày thêu, con ngựa và yên ngựa. Từ công cụ để bác bỏ diện, chuyển động đó Tấm mau chóng đi dự lễ hội. Ngựa phóng qua chỗ lội, Tấm bị rơi mất một dòng giày. Hai chú voi dẫn đầu đoàn xe loan của vua đến dự hội tới đây đều kêu rống lên, không chịu đi tiếp. Nhà vua phải sai quân hầu Tìm hiểu thì vớt được dòng giày. Lúc vua trông thấy cái giày và thầm bảo: “Chà, một mẫu giày thật xinh! Người đi giày này hẳn phải là một trang tuyệt sắc”. Trong khoảng loại giày ở đây trở lại đầu truyện, các chi tiết tạo nên những cảnh huống giúp Tấm vượt qua thử thách đều do Bụt, và bống là nhân vật liên can. Chính nhờ loại giày được biến hóa trong khoảng xương của bông mà Tấm được vua sai đoàn thị nữ rước nàng vào cung. Dù trước đó lúc gặp hai mẹ con Cám trong buổi thử giày nàng đã bị mụ mẹ ghẻ bĩu rằng: “Chuông khánh còn chả ăn ai, nữa là mảnh chĩnh vứt ngoài bờ tre”. Từ đây trở về sau, các chi tiết chính tạo nên những cảnh huống chính đều liên can trực tiếp đến sinh mạng của Tâm, và mưu mô ác độc của mụ mẹ kế và Cám.

>> Xem thêm truyện ngụ ngôn: https://truyencotich.fun/chuyen-muc/truyen-ngu-ngon

Tuy sống sung sướng trong hoàng cung, Tấm vẫn ko quên ngày giỗ cha. Chi tiết đó cho người đọc nhận ra Tấm không chỉ là cô gái thực thà mà còn là người con hiếu hạnh. Nàng xin phép nhà vua về phụ mang mẹ ghẻ làm cho cỗ cúng cha thì bị mụ mẹ ghẻ lợi dụng lòng hiếu thảo ây sai nàng trèo lên cây cau xé lấy một buồng để cúng bố để đốt cây thịt nàng. Mụ còn đưa Cám vào cung thay thế vai trò của chị. Nhà vua thì trong bụng ko vui, nhưng vẫn không đề cập gì cả.

dòng chết của Tấm phát sinh ra một chuỗi tình huống nhỏ tiếp theo. Tấm chết, hóa khiến chim vàng anh, bay thẳng về cung nhắc nhở Cám:

“Phơi áo chồng tao, phai lao phơi sào, chớ phơi bờ rào, rách áo chồng tao.”

Chim hoàng anh được vua hết sức yêu qúy, cho ở lồng vàng. Cám biết được, nghe lời mẹ bắt hoàng anh giết mổ nấu bếp và vứt lông chim ra vườn. Lông chim hóa ra 2 cây xoan đào được vua cho mắc võng và ngày nào cũng ra nám hóng mát. Mụ mẹ kế và Cám lén chặt cây khiến sườn cửi. Cứ mỗi lần ngồi dệt và Cám nghe lời doạ dọa.

Cót ca cót két,
Lấy tranh chồng chị,
Chị khoét mắt ra

Sợ quá, Cám nghe lời mẹ đốt khuông cửi rồi sai người có tro đổ bên vệ đường cách thức xa hoàng cung. Trong khoảng đống tro mọc lên 1 cây thị chỉ đậu được 1 quả khi đến mùa, hương thơm ngát tỏa ra khắp nơi. Bà lão hàng nước gần ấy thấy bèn xin:

“Thị ơi thị, rụng vào bị bà, bà đem bà ngửi, chứ bà ko ăn.”

Về với bà lão nhân hậu, Tấm trong khoảng quả thị chui ra giúp bà quét dọn nhà cửa, múc nước, nấu cơm. Bà lão thấy lạ bèn rình xem. Khi thấy cô gái xinh đẹp thì bà ấp ủ choàng lấy, rồi xé vụn võ thị từ đấy Tấm ở mang bà hàng nước, hai người thương yêu nhau như hai mẹ con. Nhân 1 chuyến vi hành, thấy quán nước sạch sẽ và tiêm tất nên nhà vua ghé vào. Bà lão mang cau trầu và nước dáng vua. Thấy miếng trầu têm cánh phượng, vua nhớ tới miếng trầu Tấm têm dâng vua ngày trước, bèn hỏi bà lão. Nhờ thế mà Tấm và vua sum hiệp.

một chuỗi nguồn cội và kết quả, một chuỗi cảnh huống nhỏ xuất hành từ loại chết, từ xương làm thịt của Tấm. Trong khoảng chim vàng anh, cây gỗ xoan đào, khuông cửi, cây thị đều có gốc từ xương giết thịt của Tấm mà ra. Nhưng chỉ trong khoảng cây thị, quả thị Tấm mới hóa kiếp lại thành người bởi cô đã trả xong các món nợ trong kí vãng mà đạo Phật gọi là nghiệp (nghiệp báo) nay ở vào tình cảnh gặp được người lành.

giả dụ ở truyện cổ Thạch Sanh - Lý Thông, Thạch Sanh thì tha nhưng Trời thì trừng phạt, cả 2 mẹ con Lí Thông bị sét đánh chết thì ở truyện này Tấm lại phục thù, thịt chết Cám. Với người cho rằng Tấm nỡ. Nhưng suy cho cộng thì mẹ con Cám đã tạo nghiệp ác quá nhiều, làm thịt mẹ con Cám là Tấm muôn xóa sạch nghiệp ác đó, để các người khác không hề chịu hành vi cay nghiệt của mẹ con Cám ví như cả 2 còn sống. Chiếc chết của mẹ con Cám hợp với quy luật: Gieo gió thì gặp bão!

Truyện cổ huyền diệu “Tấm Cám” nói lại số kiếp lận đận trong một phần đời của Tấm bắt đầu từ ngày mất mẹ, mất cha, và phải sống mang mụ mẹ kế và đứa em gái ác nghiệt hiểm độc. Qua nghệ thuật hư cấu truyện với những chi tiết diệu kì, phần đời đó, sự chuyển biến hình tượng của Tấm chính là sự tranh đấu giữa điều thiện với dòng ác, là sự tranh chấp và xung đột trong gia đình dưới chế độ chiếc hệ. Trong khoảng một cô bé mồ côi bị hãm hại phải chết đi sống lại phổ biến lần, rút cục Tấm vẫn giữ ngôi hoàng hậu đã biểu hiện sức mạnh của điều thiện trước dòng ác.

>> Xem thêm: truyện cổ tích việt nam công chúa